سؤالاتى پيرامون علم ژنتيك و شبيه سازى
بسمه تعالى
محضر مبارك حضرت آية اللّه العظمى صانعى (مد ظله العالى)
با عرض سلام و تحيت و آرزوى توفيقات روز افزون الهى معروض مى دارد:
با پيشرفتهاى علمى در سه دهه اخير و دست يابى به دانش زيست فناورى، اين امكان براى بشر فراهم شده كه با دستكارى در ساختار مولكولى موجودات زنده، از قبيل گياهان و جانوران، فرآورده هايى را با خواص و كيفيات جديد و مورد دلخواه توليد و شيوه هاى نوينى را براى درمان يا پيشگيرى از بسيارى بيماريهاى صعب العلاج ابداع نمايد. با استفاده از اين دانش مى توان گياهانى مقاوم در برابر آفتها يا گياهانى با خواص دارويى توليد كرد و ميزان ثمردهى گياهان را افزايش داد. همچنين مى توان حيواناتى با گوشت، پشم و شير بيشتر و مغذى تر يا حاوى پروتئينهاى سودمند دارويى توليد كرد. همچنين از نظر علمى اين امكان فراهم شده است كه با استفاده از سلولهاى بنيادين حيوان و انسان، برخى از بيماريها را درمان كرد يا بافتها و اندامهايى براى پيوند به انسان توليد كرد، يا با وارد ساختن ژنهاى جديد به بدن انسان، برخى از بيماريهاى وراثتى و غير وراثتى، نظير سرطانها و ديابت را درمان و يا از بروز آنها پيشـگيرى نمود. كاربردهاى اين فناورى آنقدر متنوع و گسترده است كه همه روزه ابداعات جديدترى از اين نوع در كشورهاى مختلف صورت مى گيرد. اما اين فناورى در كنار اين دستاوردها داراى مخاطرات بالقوه اى است كه پرسشها و ابهامهايى را از لحاظ اخلاقى، حقوقى و مذهبى در تمام نقاط جهان برانگيخته است. پاسخـگويى دقيق و همه جانبه به اين پرسشها، بى ترديد مى تواند كمك مؤثرى به جهت دهى صحيح و استفاده مناسب از اين فناورى بنمايد. در اين راستا وزارت علوم ، تحقيقات و فناورى، با هدف بررسى ابعاد اخلاقى زيست فناورى همايشى را با عنوان «كنگره بين المللى اخلاق زيستى» با همكارى سازمان تربيتى، علمى ، فرهنگى ملل متحد (يونسـكو) در ارديبهشت ماه سال جارى در تهران برگزار خواهد كرد.
به پيوست اهم مسائلى كه در اين زمينه تا كنون مطرح شده به محضر حضرت مستطاب عالى ايفاد مى گردد. استدعا دارد جهت مزيد استفاده از فتاواى حضرت عالى در اين كنگره ضمن اعلام نظر گرامى در هر مورد به مبانى و ادلّه مربوطه نيز اشاره بفرماييد .
ومن اللّه التوفيق
دكتر محمود صادقى
استاديار گروه حقوق دانشگاه تربيت مدرس
6/1/1382
سؤال 1: آيا اصولاً دست ورزى ژنتيكى و تغيير ساختار مولكولى موجودات زنده، اعم از جانوران و گياهان، با توجه به مخاطرات احتمالى آن براى طبيعت و محيط زيست، جايزاست ؟
جواب 1: به طورى كلى، هرگونه پيشرفت علمى كه موجب ضرر و زيان به فرد و جامعه نگردد، في حدّ نفسه جايز است و اصل بر اباحه است و مخاطرات احتمالى اگر مورد اعتنا نزد علماى طبيعت و محيط زيست باشد چون احتمال خطر و ضرر براى ديگران و تصرف در حقوق آنها از محيط است حرام و غير جايز است، آرى، ضررهاى جزئى كه مورد اعتنا نبوده، سبب حرمت نمى گردد.محضر مبارك حضرت آية اللّه العظمى صانعى (مد ظله العالى)
با عرض سلام و تحيت و آرزوى توفيقات روز افزون الهى معروض مى دارد:
با پيشرفتهاى علمى در سه دهه اخير و دست يابى به دانش زيست فناورى، اين امكان براى بشر فراهم شده كه با دستكارى در ساختار مولكولى موجودات زنده، از قبيل گياهان و جانوران، فرآورده هايى را با خواص و كيفيات جديد و مورد دلخواه توليد و شيوه هاى نوينى را براى درمان يا پيشگيرى از بسيارى بيماريهاى صعب العلاج ابداع نمايد. با استفاده از اين دانش مى توان گياهانى مقاوم در برابر آفتها يا گياهانى با خواص دارويى توليد كرد و ميزان ثمردهى گياهان را افزايش داد. همچنين مى توان حيواناتى با گوشت، پشم و شير بيشتر و مغذى تر يا حاوى پروتئينهاى سودمند دارويى توليد كرد. همچنين از نظر علمى اين امكان فراهم شده است كه با استفاده از سلولهاى بنيادين حيوان و انسان، برخى از بيماريها را درمان كرد يا بافتها و اندامهايى براى پيوند به انسان توليد كرد، يا با وارد ساختن ژنهاى جديد به بدن انسان، برخى از بيماريهاى وراثتى و غير وراثتى، نظير سرطانها و ديابت را درمان و يا از بروز آنها پيشـگيرى نمود. كاربردهاى اين فناورى آنقدر متنوع و گسترده است كه همه روزه ابداعات جديدترى از اين نوع در كشورهاى مختلف صورت مى گيرد. اما اين فناورى در كنار اين دستاوردها داراى مخاطرات بالقوه اى است كه پرسشها و ابهامهايى را از لحاظ اخلاقى، حقوقى و مذهبى در تمام نقاط جهان برانگيخته است. پاسخـگويى دقيق و همه جانبه به اين پرسشها، بى ترديد مى تواند كمك مؤثرى به جهت دهى صحيح و استفاده مناسب از اين فناورى بنمايد. در اين راستا وزارت علوم ، تحقيقات و فناورى، با هدف بررسى ابعاد اخلاقى زيست فناورى همايشى را با عنوان «كنگره بين المللى اخلاق زيستى» با همكارى سازمان تربيتى، علمى ، فرهنگى ملل متحد (يونسـكو) در ارديبهشت ماه سال جارى در تهران برگزار خواهد كرد.
به پيوست اهم مسائلى كه در اين زمينه تا كنون مطرح شده به محضر حضرت مستطاب عالى ايفاد مى گردد. استدعا دارد جهت مزيد استفاده از فتاواى حضرت عالى در اين كنگره ضمن اعلام نظر گرامى در هر مورد به مبانى و ادلّه مربوطه نيز اشاره بفرماييد .
ومن اللّه التوفيق
دكتر محمود صادقى
استاديار گروه حقوق دانشگاه تربيت مدرس
6/1/1382
سؤال 1: آيا اصولاً دست ورزى ژنتيكى و تغيير ساختار مولكولى موجودات زنده، اعم از جانوران و گياهان، با توجه به مخاطرات احتمالى آن براى طبيعت و محيط زيست، جايزاست ؟
سؤال 2: آيا استفاده از ميوه ها و مواد غذايى حاصله از تغييرات ژنتيكى، جايزاست؟
جواب 2: جايز و حلال است، چون باز ميوه و غذاى حلال است مثل ميوه وغذاهاى بدون تغيير ژنتيكى .
سؤال 3: در صورت انتقال ژن حيوان حرام گوشت به گياه، خوردن محصول آن، چه حكمى دارد؟
جواب 3: مانعى ندارد و حكم آن گياه، با گياه بدون انتقال مورد سؤال، مساوى است و حلال مى باشد و خوردن آن گياه، خوردن گياه است نه خوردن اجزاى حيوان حرام گوشت تا حرام باشد.
سؤال 4: آيا اساساً انسان مجاز است براى مقاصد پژوهشى خود، از حيوانات به گونه اى استفاده كند كه براى سلامتى آنها زيانبار باشد؟
جواب 4: براى پيشرفت علمى ودست يافتن به علل واسباب بيماريها و مقاصد پژوهشى، مانعى ندارد و همه جهان طبيعت براى استفاده مشروع انسان از آنها آفريده شده و قرآن مى فرمايد: همه جهان براى نفع بشر آفريده شده است (هُوَ الّذي خَلَقَ لَكُمْ مافي الأرض جميعاً ) بقره، آيه 29 و حرمت يا كراهت ايذا حيوانات، مربوط به خود ايذا في حدّ نفسه است كه ظلم به آنها محسوب مى شود.
سؤال 5: آيا تغيير ژنتيكى در حيوانات و استفاده از آنها به عنوان مدل آزمايشگاهى جهت مطالعه و بررسى مراحل بيماريهاى انسانى و نحوه اثرگذارى داروها بر آنها، جايز است ؟ به عنوان مثال برخى از مراكز تحقيقاتى در كشورهاى غربى، با تغيير ساختار ژنتيكى موش، اين حيوان را نسبت به ابتلا به بيمارى سرطان حساس كرده و از آن به عنوان مدلى جهت بررسى اين بيمارى در انسان استفاده مى كنند. آيا اين كار با توجه به آسيب و زيان وارده به حيوان و مخاطرات احتمالى آن براى محيط زيست، جايز است ؟
جواب 5: خود عمل، في حدّ نفسه جايزاست ومسئله مخاطره ها و آزار و آسيب رساندن به حيوانات هم در جواب 4 حكمش بيان شد.
سؤال 6: آيا توليد و پيوند اندام و بافت حيوانى به انسان، جايز است؟
جواب 6: جايز است واين مسئله در فقه از دير زمانى قبل مطرح و جوازش مسلّم بوده و شيخ الطائفه در مبسوط، درباره پيوند استخوانى از سگ به بدن انسان فرموده است كه باملحق شدن به بدن انسان پاك مى گردد و نسبت به اصل جوازش آنقدر مسلّم بوده كه آن را مطرح نفرموده و راجع به پاك بودن آن بعد از پيوند سخن گفته است .
سؤال 7: آيا استفاده از سلولهاى بنيادين استخراج شده از جنين انسان قبل از لانه گزينى در رَحِم براى مقاصد درمانى، جايزاست؟ لازم به ذكر است كه مراكز تحقيقاتى معمولاً نمونه هاى خود را از جنينهاى دور ريخته شده در مؤسسه هاى بارورى (IVF)به دست مى آورند.
جواب 7: اگر استفاده از نمونه هاى دورريخته شده، براى مقاصد درمانى كافى نباشد، به خاطر پيشرفت علمى و استفاده هاى درمانى و معالجه بيماريها كه در سؤال آمده و يك واجب الهى و انسانى و وجدانى و اخلاقى است، مانعى ندارد و حرمت و نهى از نابود كردن نطفه در رَحِم كه منشأ انسان است، بر فرض آنكه شامل مثل مورد سؤال موضوعاً بشود و انصراف از اين گونه استخراجها كه براى استفاده درمانى است، نداشته باشد به حكم اهميت مسئله استفاده درمانى، بى اثر خواهد بود و معصيت و گناه نيست; ليكن ناگفته نماند كه استفاده مورد سؤال بايد با رضايت صاحب نطفه، يعنى زوج و صاحب رَحِم يعنى زوجه باشد و استفاده مورد سؤال در جنين، تصرّف و دخالت در حقوق و حدود و شئون ديگران است كه بدون رضايتشان، حرام است.
سؤال 8: آيا تغيير ژنتيكى جنين انسان به منظور اصلاح نژاد و ايجاد اوصاف دلخواه در آن مانند انتخاب رنگ پوست، افزايش ضريب هوشى و غيره، جايزاست؟
جواب 8: في حدّ نفسه، مانعى ندارد و جايز است و اصل شرعى و عقلى در همه افعال و اعمال حليّت آنها است، مگر خلاف آن ثابت شود.
سؤال 9: آيا كلونينگ (شبيه سازى ) حيوانات، جايز است؟
جواب 9: جايزاست ومنعى ندارد.
سؤال 10: آيا كلونينگ (شبيه سازى) انسان، با توجه به پيامدهايى از قبيل احتمال ابتلاى به بيماريهاى پيش بينى نشده و بروز آثار سوء روانى ـ عاطفى بر انسانهاى كلون شده و به هم خوردن نظام طبيعى خانواده و حذف شدن نقش پدر و جايگاه نامشخص نوزاد كلون شده در خانواده و به هم خوردن اصل واحد بودن هر انسان و از دست رفتن حق آزادى انتخاب (اتفاقى ) و كاهش تنوع ژنتيكى انسانها در دراز مدت و ترديد در روح داشتن انسان كلون شده، جايز است ؟
جواب 10: همان گونه كه در تاريخ 10 / 10 / 1381 در جواب از سؤال شبيه سازى انسان ـ كه در جرايد نيز منتشر گرديد ـ به خاطر جهاتى كه در سؤال شما آمده و جهات ديگر كه مورد توجه بوده، حرمتش به نظر اين جانب، مسلّم و قطعى است و براى توضيح بيشتر، رونوشت سؤال و جواب نيز خدمتتان تقديم مى شود; و شايان يادآورى است كه شما دانشمندان عزيز كه با بيان ريز مفاسد شبيه سازى انسان در سؤال خودتان اين جانب را بيش از پيش به نظر فقهى و قول به حرمت، مطمئن ساخته و حقّ تعليم آنها را بر سر بنده پيدا كرديد، بسى جاى شكر و سپاسگزارى است كه «مَنْ عَلَّمَني حَرْفاً فَقَد صَيَّرَنى عَبدا» .
سؤال 11: آيا در صورت تشخيص مولكولى بيماريهاى ژنتيكى لاعلاج در جنين ، مانند تالاسمى، مى توان براى جلوگيرى از ولادت نوزاد بيمار، اقدام به سقط جنين كرد؟
جواب 11: سقط جنين مورد سؤال، قبل از چهار ماهگى به خاطر حَرَج و مشقّتى كه اين گونه جنينها براى پدر و مادر و خودش، بلكه براى جامعه و نظام دارد، حرمتش مرتفع مى گردد و مانعى ندارد، امّا حكم به جواز سقط آن، بعد از گذشتن چهار ماه كه قتل نفس محسوب مى شود، مشكل، بلكه ممنوع است و حرام است و هيچ گونه حَرَج و مشقّتى رافع حرمت اين گونه سقط جنينها كه شرعاً قتل نفس است نبوده و نيست.
سؤال 12: آيا مى توان از نمونه هاى بيولوژيكى افراد ، مانند نمونه خون، سلول و بافت، كه معمولاً جهت آزمايش گرفته مى شود ، بدون كسب رضايت آنها براى مقاصد علمى يا درمانى، بهره بردارى كرد؟
جواب 12: في حدّ نفسه مانعى ندارد، چون بعد از آنكه براى آزمايش گرفته شده، ديگر از جهت عقل و نقل و عقلا به او ارتباط ندارد و امر زايد و فضولات بدن او محسوب مى شود و لذا هر گونه تصرّف و دخالت در آن، مانعى ندارد.